Дар таърихи ҳар як миллат давраҳое ҳастанд, ки аҳамияти онҳо аз чорчӯби замони муайян фаротар меравад. Чунин давраҳо ба нуқтаи ибтидои худшиносии миллӣ, манбаи хотираи фарҳангӣ ва суннати сиёсӣ табдил меёбанд.

АКС: Ахбори Сомониён

Барои тоҷикон чунин замон, ба ҳақ, давраи Сомониён ба шумор меравад — марҳилае, ки муҳаққиқон онро «асри тиллоӣ»-и таърихи халқи тоҷик меноманд.

Маҳз дар ҳамин давра пояҳои давлатдорӣ гузошта шуданд, муҳити фарҳангӣ ва илмӣ ташаккул ёфт, забони тоҷикӣ (дарӣ) ҳамчун забони адабиёт, илм, идоракунӣ ва муоширати байналмилалӣ устувор гардид. Давлати Сомониён на танҳо як сохтори сиёсӣ, балки як тамаддуни комил буд, ки таъсири он ҳатто пас аз беш аз ҳазор сол эҳсос мешавад.

Ҷуғрофияи таърихӣ ҳамчун барқарорсозии якпорчагии аздастрафта

Тадқиқотҳои муосир оид ба давраи Сомониён ҳарчи бештар на танҳо ба таърихи сиёсӣ, балки ба таҳлили андозаи фазоии давлат низ рӯ меоранд. Дар ин замина, таҳқиқоти монографии донишманди ҷавон Некрӯз Сафарзода таҳти унвони «Ҷуғрофияи таърихии давлати Сомониён» сазовори таваҷҷуҳи хос аст.

АКС: АИ «Корвон Иттилоот»

Дар тӯли қариб чор сол муаллиф бо доираи васеи сарчашмаҳои муътабари таърихии нодир кор бурд, ки бисёре аз онҳо қаблан ё дастрас набуданд, ё дар таҳқиқоти илмии маҷмӯӣ истифода намешуданд. Дар натиҷа, харитаи комилан нави давлати Сомониён таҳия ва нашр гардид.

Тавре ки муҳаққиқ таъкид мекунад, зиёда аз 30 фоизи қаламрави давлат — бахусус дар қисматҳои ғарбӣ ва ҷанубии он — дар харитаҳои қаблӣ ё тамоман инъикос нашуда буданд, ё ба таври иштибоҳӣ берун аз ҳудуди мулкҳои Сомониён нишон дода мешуданд. 

Харитаи нав, ки бар асоси сарчашмаҳои боэътимод, аз ҷумла маводе, ки дар дарбори Сомониён навишта шудаанд, таҳия гардидааст, имкон дод, ки марзҳои воқеии давлат барқарор карда шаванд.

Имрӯз ин харита дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ба намоиш гузошта шуда, ҳамчун манбаи муҳими илмӣ ва маърифатӣ барои таърихшиносон, муҳаққиқон ва ҷомеаи васеъ хизмат мекунад.

Систон, Хуросон ва ҳудудҳои воқеии давлат

Дар таҳқиқот масъалаи Систон ҷойгоҳи махсусро ишғол мекунад, зеро дар як қатор осори пешини илмӣ он ба ҳайати давлати Сомониён шомил карда намешуд. Аммо таҳлили сарчашмаҳои боэътимоди таърихӣ нишон дод, ки ин минтақа дар ҳудуди ҷанубии давлат ҷойгир буда, ҷузъи қаламрави он маҳсуб меёфт.

Ҳамчунин, тасаввурот дар бораи марзҳои ғарбии давлат, ки аз минтақаҳои марказии биёбонӣ — маъруф ба биёбони Хуросон — мегузаштанд, мавриди бозбинӣ қарор гирифт. Тавре таъкид мешавад, мувофиқи маълумоте, ки дар асари муътабари Абӯбакри Наршахӣ «Таърихи Бухоро» оварда шудааст, Амир Исмоили Сомонӣ ҳудуди давлати худро «аз гузаргоҳи Урвон то сарзаминҳои Синд ва Ҳиндустон» васеъ намудааст. Ин маълумот миқёси бузург ва аҳамияти геополитикии давлати Сомониёнро тасдиқ мекунад.

Сомониён ва ташаккули тамаддуни фарҳангӣ

Бо вуҷуди ин, бузургии Сомониён танҳо бо фарохии фазоӣ муайян намешавад. Саҳми асосии онҳо дар эҷоди модели нодири фарҳангӣ- тамаддунӣ ифода меёбад, ки дар он ҳокимияти давлатӣ бо рушди илм, санъат ва озодии маънавӣ пайваст буд.

Маҳз дар давраи Сомониён забони тоҷикӣ ба забони илм, адабиёт, мусиқӣ, хидмати динӣ, қонунгузорӣ ва дипломатия табдил ёфт. Ба андешаи як қатор шарқшиносон, аз ҷумла таърихнигори амрикоӣ Ричард Фрай, шахсиятҳои барҷастае чун Рӯдакӣ дар ташаккули хатти дарӣ ва суннати фарҳангӣ нақши муҳим бозидаанд.

Падид омадани чунин титанҳои андеша чун Рӯдакӣ, Фирдавсӣ ва Ибни Сино тасодуфӣ набуд. Ин падида натиҷаи сиёсати огоҳонаи давлатӣ буд, ки ба пуштибонии маориф ва фарҳанг равона гардида буд. Бухоро, ки дар Масири бузурги абрешим қарор дошт, ба маркази бузурги фикрӣ ва тиҷоратӣ табдил ёфт. Дар он ҷо, дар фазои таҳаммулпазирии динӣ, мусулмонон, зардуштиён, масеҳиён ва ҳиндуён озодона ҳамзистӣ мекарданд — зуҳуроте, ки барои давраҳои қаблӣ, аз ҷумла замони Аббосиён, хос набуд.

Ҳунарҳои амалӣ низ рушд ёфтанд. Кашфиёти бостоншиносӣ аз эҳёи кулолгарӣ ва санъати ороишӣ шаҳодат медиҳанд, ки дар онҳо унсурҳои фарҳанги нави динӣ бо суннатҳои қадимаи маҳаллӣ ба таври ҳамоҳанг омехта шудаанд.

Исмоили Сомонӣ — меъмори давлат

Шахсияти марказии ин давра, ба ҳақ, Амир Исмоили Сомонӣ — асосгузор ва созмондеҳи давлати Сомониён ба шумор меравад. Ӯ тавонист ихтилофоти дохилиро бартараф карда, сарзаминҳои Хуросонро муттаҳид созад ва давлати пурқуввати мутамарказро бо низоми муассири идоракунӣ, бар пояи адолат ва қонун, бунёд намояд.

Рамзи ин давра мақбараи Исмоили Сомонӣ дар Бухоро мебошад — яке аз камшумор ёдгориҳои то ба имрӯз боқимондаи замони Сомониён. Камолоти меъмории ин сохтмон, ки анъанаҳои меъмории аршакидӣ ва сосониро дар худ гирд овардааст, ба мутахассисон имкон додааст онро як навъ осорхонаи меъмории хиштӣ номанд.

Пас аз вафоти Исмоили Сомонӣ дар соли 907, модели давлатии, фарҳангӣ ва забонии аз ҷониби ӯ бунёдшуда тавонист ҳувияти тоҷикиро дар тӯли асрҳо, сарфи назар аз истилоҳо ва ларзишҳои сиёсии сершумор, ҳифз намояд.

Хотираи таърихӣ ва муосирият

Имрӯз номи Исмоили Сомонӣ дар шуури миллӣ ҷойгоҳи хос дорад. Ҳайкалҳои ӯ дар Душанбе ва дигар шаҳрҳои кишвар на ҳамчун рамзи эҳтироми зоҳирӣ, балки ҳамчун нишонаи таҳкими хотираи таърихӣ қомат афрохтаанд. Тавре Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон таъкид мекунад, бидуни дарки амиқи гузаштаи худ сохтмони муваффақи давлати оянда ғайриимкон аст.

Тоҷикистон ҳамчун хонаи маънавии тамоми тоҷикони ҷаҳон — ворисони тамаддуни Сомониён — пазируфта мешавад. Рамзист, ки номи Исмоили Сомонӣ ҳамчунин ба баландтарин қуллаи Помир дода шудааст, ки ҷузъи манзараи миллӣ ва фарҳангӣ гардидааст.

Ба ҷои хулоса

Беш аз ёздаҳ аср пеш халқи тоҷик таҳти роҳбарии ҳокими одилу дурандеш Исмоили Сомонӣ ба роҳи эҳёи бузурги миллӣ ва фарҳангӣ қадам гузошт. Имрӯз таърих боз ҳам дар назди кишвар масъалаҳои худмуайянкунӣ ва ҷустуҷӯи ҷойгоҳи шоиста дар ҷаҳони муосирро мегузорад.

Таҷрибаи Сомониён — ин танҳо гузашта нест, балки манбаи арзишҳо, хиради давлатдорӣ ва устувории фарҳангӣ мебошад. Маҳз ҳамин пояҳо ба халқи тоҷик имкон доданд, ки дар «осиёбҳои замон» побарҷо монад ва имрӯз низ ҳамчун такягоҳ барои ҳаракат ба пеш — сӯйи қуллаҳои нави рушд, созандагӣ ва ваҳдати миллӣ — хизмат мекунанд.