Дар таърихи ҳар як миллат давраҳое ҳастанд, ки аҳамияти онҳо аз замони мушаххас хеле фаротар меравад. Онҳо ба нуқтаи ибтидоии ҳувияти миллӣ, манбаи хотираи фарҳангӣ ва анъанаҳои сиёсӣ табдил меёбанд.

АКС: Ахбори Сомониён

Барои тоҷикон, давраи Сомониён ба таври ҳаққонӣ чунин замон ҳисобида мешавад — даврае, ки муҳаққиқон онро "давраи тиллоӣ"-и таърихи тоҷикон меноманд.

Дар ҳамин давра пояҳои давлатдорӣ гузошта шуданд, муҳити фарҳангӣ ва илмӣ ташаккул ёфт ва забони тоҷикӣ (дарӣ) ҳамчун забони адабиёт, илм, идоракунӣ ва муоширати байналмилалӣ таъсис ёфт. Империяи Сомониён на танҳо як ниҳоди сиёсӣ, балки ба як тамаддуни комил табдил ёфт, ки таъсири он пас аз беш аз ҳазор сол то ҳол эҳсос мешавад.

Ҷуғрофияи таърихӣ ҳамчун барқарорсозии якпорчагии гумшуда

Таҳқиқоти муосири давраи Сомониён на танҳо ба таърихи сиёсӣ, балки ба таҳлили фазоии давлат низ рӯ меоранд. Дар ин замина, монографияи олими ҷавон Некрӯз Сафарзода бо номи "Ҷуғрофияи таърихии давлати Сомониён" сазовори таваҷҷӯҳи махсус аст.

АКС: IA Karavan Info

Қариб чор сол муаллиф бо доираи васеи манбаъҳои таърихии мӯътамад ва нодир кор кардааст, ки бисёре аз онҳо қаблан ё дастрас набуданд ё дар таҳқиқоти ҳамаҷонибаи илмӣ истифода намешуданд. Дар натиҷа, харитаи комилан нави империяи Сомониён омода ва нашр гардид.

Чунон ки муҳаққиқ таъкид мекунад, беш аз 30 фоизи қаламрави давлат – асосан қисматҳои ғарбӣ ва ҷанубии он – ё дар харитаҳои қаблӣ тамоман инъикос наёфта буданд ё нодуруст берун аз қаламрави Сомониён тасвир шуда буданд. Харитаи нав, ки бар асоси манбаъҳои боэътимод, аз ҷумла маводҳои дар дарбори Сомониён навишташуда тартиб дода шудааст, имкон дод, ки марзҳои ягонаи давлат барқарор карда шаванд.

Имрӯз ин харита дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ба намоиш гузошта шудааст ва як манбаи муҳими илмӣ ва таълимӣ барои таърихшиносон, муҳаққиқон ва мардуми оддӣ мебошад.

Систон, Хуросон ва марзҳои воқеии давлат

Ин таҳқиқот махсусан ба Систон тамаркуз мекунад, ки дар як қатор асарҳои илмии қаблӣ ба Империяи Сомониён дохил карда нашуда буд. Аммо, таҳлили манбаъҳои боэътимоди таърихӣ нишон дод, ки ин минтақа дар марзҳои ҷанубии империя ҷойгир буда, қисми қаламрави он буд.

Мафҳуми марзҳои ғарбии давлат, ки аз минтақаҳои марказии биёбон, ки дар манбаъҳо бо номи биёбони Хуросон маъруфанд, мегузашт, низ аз нав дида баромада шуд. Қайд карда мешавад, ки мувофиқи маълумоте, ки дар асари мӯътабари Абубакр Наршахӣ бо номи "Таърихи Бухоро" зикр шудааст, Амир Исмоили Сомонӣ марзҳои давлати худро "аз гузаргоҳи Урвон то сарзаминҳои Синд ва Ҳиндустон" васеъ кард. Ин маълумот миқёс ва аҳамияти геополитикии империяи Сомониёнро тасдиқ мекунад.

Сомониён ва ташаккули тамаддуни фарҳангӣ

Аммо, бузургии Сомониён танҳо аз рӯи доираи фазоии онҳо муайян карда намешавад. Саҳми асосии онҳо дар эҷоди як модели беназири фарҳангӣ ва тамаддунӣ мебошад, ки дар дохили он қудрати давлатӣ бо рушди илм, санъат ва озодии маънавӣ муттаҳид карда шудааст.

Дар давраи Сомониён забони тоҷикӣ ба забони илм, адабиёт, мусиқӣ, ибодати динӣ, ҳуқуқ ва дипломатия табдил ёфт. Ба гуфтаи як қатор шарқшиносон, аз ҷумла таърихшиноси амрикоӣ Ричард Фрай, чеҳраҳои барҷастае ба монанди Рӯдакӣ дар рушди хатти дарӣ ва анъанаҳои фарҳангӣ нақши муҳим бозидаанд.

Пайдоиши бузургони зиёӣ ба монанди Рӯдакӣ, Фирдавсӣ ва Ибни Сино тасодуфӣ набуд. Ин бо шарофати сиёсати хуб андешидашудаи давлатӣ, ки ба дастгирии маориф ва фарҳанг нигаронида шудааст, имконпазир гардид. Бухоро, ки дар Роҳи Абрешим ҷойгир аст, ба як маркази бузурги зеҳнӣ ва тиҷоратӣ табдил ёфт, ки дар он мусулмонон, зардуштиён, масеҳиён ва ҳиндуҳо дар муҳити таҳаммулпазирии динӣ озодона зиндагӣ мекарданд — падидае, ки барои давраҳои қаблӣ, аз ҷумла давраи Аббосиён хос нест.

Санъати амалӣ низ рушд кардааст. Бозёфтҳои бостоншиносӣ аз эҳёи кулолгарӣ ва санъати ороишӣ шаҳодат медиҳанд, ки унсурҳои фарҳанги нави диниро бо анъанаҳои қадимаи маҳаллӣ ба таври комил муттаҳид мекарданд.

Исмоили Сомонӣ – меъмори давлат

Амир Исмоили Сомонӣ, асосгузор ва ташкилкунандаи давлати Сомониён, ба таври ҳаққонӣ чеҳраи марказии он давра ҳисобида мешавад. Ӯ тавонист зиддиятҳои дохилиро бартараф кунад, сарзаминҳои Хуросонро муттаҳид созад ва давлати қавии мутамарказро бо низоми муассири идоракунӣ, ки бар асоси адолат ва қонун асос ёфтааст, таъсис диҳад.

Мақбараи Исмоили Сомонӣ дар Бухоро, яке аз ёдгориҳои боқимонда аз давраи Сомониён, рамзи ин давра гардид. Камолоти меъмории ин иншоот, ки анъанаҳои меъмории Арсадид ва Сосониёнро дар бар мегирад, боис шудааст, ки коршиносон онро осорхонаи беназири меъмории хиштӣ номанд.

Пас аз марги Исмоили Сомонӣ дар соли 907, модели давлатӣ, фарҳангӣ ва забоние, ки ӯ офаридааст, нигоҳ доштани ҳувияти тоҷиконро дар тӯли асрҳо, сарфи назар аз истилоҳот ва нооромиҳои сершумори сиёсӣ, таъмин кард.

Хотираи таърихӣ ва муосирӣ

Имрӯз номи Исмоили Сомонӣ дар шуури миллӣ ҷойгоҳи хоса дорад. Дар Душанбе ва дигар шаҳрҳои кишвар муҷассамаҳои ӯ ҳамчун рамзи эҳтироми рӯякӣ на балки тақвияти хотираи таърихӣ гузошта шудаанд. Тавре ки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон таъкид мекунад, бидуни дарки амиқи гузаштаи худ, бунёди бомуваффақияти давлати оянда ғайриимкон аст.

Тоҷикистон хонаи маънавии ҳамаи тоҷикони саросари ҷаҳон — ворисони тамаддуни Сомониён — ба ҳисоб меравад. Рамзӣ аст, ки қуллаи баландтарини Помир — Исмоили Сомонӣ — ин номро дорад ва ба як қисми манзараи миллӣ ва фарҳангӣ табдил меёбад.

Ба ҷои хулоса

Зиёда аз ёздаҳ аср пеш, мардуми тоҷик таҳти роҳбарии ҳокими одил ва дурандеш Исмоили Сомонӣ роҳи эҳёи васеъи миллӣ ва фарҳангиро пеш гирифт. Имрӯз таърих бори дигар кишварро бо мушкилоти худмуайянкунӣ ва ҷустуҷӯи ҷойгоҳи сазовор дар ҷаҳони муосир рӯбарӯ мекунад. Таҷрибаи Сомониён на танҳо манбаи таърих, балки манбаи арзишҳо, давлатдорӣ ва устувории фарҳангӣ низ мебошад. Маҳз ҳамин асосҳо ба мардуми тоҷик имкон доданд, ки осиёбҳои замонро таҳаммул кунанд ва ҳамчун замина барои пешрафт – ба сӯи қуллаҳои нави рушд, эҷодкорӣ ва ваҳдати миллӣ хизмат кунанд.