Душанбе, 31 декабри соли 2025 – Агентии иттилоотии Karavan Info. Таърихи Бохтари қадим бо мо кам тавассути овози занона сӯҳбат мекунад. Аммо маҳз ҳамин овозҳо – ором, амиқ ва пойдор – сохтори воқеии тамаддунро ташаккул медиҳанд.

Қиссаи Ёсаминбону Мусоева дар бораи Рахшон (Рушанак), духтари ҳокими Хулбук, на танҳо ишора ба гузаштаи дур, балки кӯшиши аз нав дида баромадани нақши занон дар таърихи Осиёи Марказӣ аст, ки дар он қудрат, фарҳанг ва пайвастагии маънавӣ аксар вақт дар як сарнавишт печида буданд.

Хулбук номи абстрактӣ аз китобҳои дарсӣ нест, балки фазои воқеии хотира аст, яке аз марказҳои калидии Бохтари қадим, ки қасрҳо, осори гаронбаҳо ва пораҳои меъмории он то ҳол нишонаҳои давраи давлатдорӣ ва фарҳанги баландро дар бар мегиранд.

Барои муаллиф, ин қабати таърих инчунин як ҷанбаи шахсӣ дорад: маҷмааи қасри Хулбука дар паҳлӯи хонаи падараш дар Кӯлоб ҷойгир аст. Ёсаминбону Мусоева, ки аз кӯдакӣ бо ин сарзамин дар тамос буд, паҳнои васеъ, ҷойҳои таърихӣ ва далелҳои моддии гузаштаро меомӯхт, як дурнамои беназиреро таҳия кард – назаре, ки таваҷҷӯҳи тадқиқотиро бо эҳсоси амиқи мансубият муттаҳид мекунад.

Тасвири Рахшона дар ин ривоят на ҳамчун афсонаи дур ё рамзи анъанавӣ, балки ҳамчун як шахсияти пайвандкунандаи тамаддунҳо, даврон ва арзишҳо ба назар мерасад.

Қиссаи ӯ нишон медиҳад, ки дар ҷомеаҳои қадим занон на танҳо посбонони анъанаҳо, балки иштирокчиёни фаъоли равандҳои фарҳангӣ ва сиёсӣ низ буда метавонанд. Тавассути ривояти шахсии муаллиф, ки бар пояи хотираи таърихӣ ва таваҷҷӯҳи амиқ ба мероси Бохтар асос ёфтааст, гузашта бо ҳозира ба муколама ворид мешавад.

Дар зер мо достони Ёсаминбону Мусоеваро дар бораи Рахшона, зане, ки симои ӯ то имрӯз ҳамчун садои як тамаддуни қадимӣ, ки аз ҳазорсолаҳо гузаштааст, садо медиҳад, нашр мекунем.

Рахшона – зане, ки тамаддунҳоро муттаҳид кардааст: овози Бохтар дар тӯли ҳазорсолаҳо

Таърихи Бохтари қадим бо бисёр шахсиятҳои барҷаста фахр мекунад, аммо номи Рахшона (Рушанак) дар байни онҳо мақоми хос дорад. Барои занони муосири тоҷик, вай на танҳо як шахсияти таърихӣ, балки рамзи хирад, дипломатия ва қувваи ботинӣ боқӣ мемонад, ки қодир ба таъсир расонидан ба ҷараёни таърихи ҷаҳон аст.

Рахшона духтари ҳокими Хулбук, яке аз муҳимтарин марказҳои сиёсӣ ва фарҳангии Бохтар буд. Қасри Хулбук, ки дар минтақаи Кӯлоби имрӯза ҷойгир аст, то ҳол нишонаҳои он давраро дорад, ки ин ёдраскунандаи сатҳи баланди рушди тамаддуни минтақа аст. Барои сокинони маҳаллӣ, достони Рахшона як достони абстрактӣ аз китобҳои дарсӣ нест, балки қисми хотираи зиндаи ин сарзамин аст.

Зиндагии Рахшона намунаи омезиши дипломатияи занон, нуфузи сиёсӣ ва синтези фарҳангӣ гардид, ки дар ҷаҳони қадим нодир аст. Ҳамчун ҳамсари Искандари Мақдунӣ, вай пайванде байни ду тамаддуни бузург – Юнон ва Бохтарӣ – буд. Иттиҳоди онҳо на танҳо сулолавӣ буд: он рамзи муколамаи фарҳангҳо, анъанаҳо ва ҷаҳонбинӣ буд.

Ин издивоҷ писаре бо номи Искандари Мақдуниро ба дунё овард, ки насли Бохтариёнро идома дод ва таҷассуми зиндаи пайвастагии таърихии байни ҷаҳони юнонӣ ва эронӣ гардид. Ҳамин тариқ, Рахшона дар таърих ҳамчун зане сабт шуд, ки тавонист халқҳоро на бо қувваи силоҳ, балки бо қудрати ақл ва дипломатия муттаҳид кунад.

Манбаъҳо ва бозсозиҳои қадим Рахшонаро ҳамчун як зани хоси бохтарӣ тавсиф мекунанд: мӯйҳои зард, пӯсти сафед, чашмони калони сабз ва доғҳои равшан. Ин хислатҳо гуногунии этникӣ ва решаҳои қадимии мардуми тоҷикро инъикос мекунанд, ки хеле пеш аз ҷуфтшавии таърихии баъдӣ ташаккул ёфтаанд.

Рахшона духтари дӯстдоштаи ҳоким буд ва мисли бисёре аз занони бохтарӣ бо маълумот ва майли бадеии худ фарқ мекард. Занон дар Бохтари қадим аксар вақт посбонони фарҳанг, анъанаҳо ва арзишҳои маънавӣ мешуданд.

Имрӯз, дар асри шабакаҳои иҷтимоӣ, тасаввуроти содда ва нодуруст дар бораи пайдоиши тоҷикон, аз ҷумла иддаоҳо дар бораи "решаҳои ҳиндии" онҳо, бештар маъмул гаштаанд. Чунин тасаввуроти нодуруст воқеияти таърихиро таҳриф мекунанд. Тоҷикон ворисони мустақими форсҳои қадим ва ворисони марказҳои тамаддунӣ ба монанди Бохтар, Суғдиён, Хуросон ва тамоми экуменаи фарҳангии марказии Эрон мебошанд.

Вақте ки сухан дар бораи таърихи тоҷикон меравад, мо дар бораи Персеполис, Бобил, Суса, Экбатана, Марв ва Балх — Бохтари қадим, ки ҳоло Бохтар аст — сухан меронем. Инҳо бузургтарин шаҳрҳои замони худ, марказҳои илм, тиб, фалсафа, шеър ва меъморӣ буданд, ки дар онҳо рушди фарҳангӣ аз забт болотар арзёбӣ мешуд.

Қиссаи Рахшона ёдраскунандаи он аст, ки ҳувияти тоҷикон реша дар як анъанаи амиқ, худкифо ва амиқтари тамаддунӣ дорад. Ва ин қисса ба қарзгирӣ ниёз надорад – худи он манбаи қувват, илҳом ва ҳақиқати таърихӣ аст.

АКС: Саҳифаи иҷтимоии Ёсаминбону Мусоев